Azerbaycan'da devletin dijital ürünlerini yöneten ekip, AI'ı bir chatbot olarak değil, devletin çalışma biçimini yeniden tasarlamanın aracı olarak görüyor. IDDA'da (Innovation and Digital Development Agency) dijital ürünlerin başında olan Emil Rustamov, Alive Baku sahnesinde iki şeyi anlattı: ülke ölçeğinde AI gündemi nereye gidiyor ve mygov ekibi kendi ürün geliştirme sürecini ajanlarla nasıl kuruyor.
Emil konuşmaya bir sorumluluk notuyla başladı. Topluluktaki ekipler AI'ı günlük işlerinde hızla deniyor; devlet de teknolojiyi takip etmek ve vatandaşa sunduğu hizmetlere yenilik getirmek istiyor. Ama bir farkla: devletin omzundaki sorumluluk büyük, bu yüzden daha temkinli ve daha temelden ilerlemek zorunda.
GündemÜç belge, tek görev
Son iki yılda üç belge yolu çizdi. Ocak 2025'te Dijital Kalkınma Konsepti, devleti veriye dayalı ve hizmetleri hayat olaylarının (doğum, iş değiştirme, evlilik) etrafında kurulan bir yapıya çevirmeyi hedefledi. Mart 2025'te AI Stratejisi 2025-2028 altyapıyı, veriyi ve Azerbaycanca dil teknolojilerini ulusal yetkinlik olarak tanımladı. Şubat 2026'da onaylanan Eylem Planı 2026-2028 ise işi somutlaştırdı: 58 girişim, dört sütun, adı konmuş sorumlular, son tarihler ve ölçülebilir KPI'lar.
Emil'in altını çizdiği iki detay planın ne kadar ciddi olduğunu gösteriyor. Her devlet kurumunun yönetiminde, en az bakan yardımcısı düzeyinde, AI'dan sorumlu bir kişi atanması gerekiyor. Ve kurumlar için yaklaşık 60 somut görev tanımlanmış, her birinin son tarihi ve KPI'ı var.
Pilotlar geniş bir alana yayılıyor. Yaya geçidine yaklaşan yayayı algılayıp sürücüyü uyaran sistem. Doktor reçete yazarken tehlikeli ilaç etkileşimini işaretleyen kontrol. Yeni bir kanun taslağını mevcut mevzuatla ve uluslararası örneklerle karşılaştırıp çelişkileri bulan analiz. Sosyal yardımın gerçekten hak eden haneye gitmesini sağlayan dolandırıcılık tespiti.
Ama Emil'e göre zor olan bu listeyi yapmak değil. Bir model seçmek ya da 100 kullanım senaryosu seçmek kolay; bir kerelik iş. Zor olan, bu senaryoları sürekli bulan, fonlayan, hayata geçiren ve ölçekleyen tekrarlanabilir bir makine kurmak. Kurumların içinde motivasyon, dışında yatırım ve kaynak gerektiren bir sistem.
Proaktif devletHer şey için AI gerekmiyor
Emil AI'a geçmeden önce bir hatırlatma yaptı: her şey için AI gerekmiyor. Örnek olarak bugün mygov'da çalışan doğum sürecini anlattı. Çocuk hastanede doğuyor, kurum doğumu elektronik olarak kaydediyor. Kayıt nüfus sistemine düşüyor, çocuğun kimliği oluşuyor ve mygov'da ebeveynin profiline bağlanıyor. Dijital doğum belgesi ebeveynin mygov'unda beliriyor. Aşı takvimi oluşuyor, aile hekimi ve bölge kliniği atanıyor. Sosyal ödeme hakkı otomatik kontrol ediliyor.
Ebeveynin doldurduğu başvuru sayısı sıfır. Emil'in ekibi araştırmalar sırasında bu sürecin duygusal tarafını da görmüş: bazı ebeveynler çocuklarının adını ilk kez mobil uygulamaya girerken gözyaşlarını tutamıyor. Bu süreçte AI yok. Sadece arkada birbiriyle konuşan devlet kayıtları ve otomasyon var.
AI proaktif devleti yaratmıyor. Onun üzerine akıl yürütme ve eylem kabiliyeti ekliyor.
Emil Rustamov, IDDA · Head of Digital ProductsCevaptan eyleme
mygov'un AI sohbet asistanı bu yılın ikinci çeyreğinden beri kullanımda. Vatandaşların mevzuat, devlet hizmetleri ve bürokratik süreçlerle ilgili sorularını yanıtlıyor; Emil'in verdiği rakama göre 150 binden fazla tekil kullanıcıya ulaşmış. Ama ekip bir boşluk görmüş: vatandaş sorusunun cevabını sohbette alıyor, sonra hizmeti almak için arayüzde başka bir yere gitmek zorunda kalıyor. Hizmetin kendisi neden sohbetin içine gelmesin?
Ekim'den itibaren gelmeye başlıyor. İlk örnek adli sicil kaydı belgesi. Vatandaş iş değiştiriyor, yeni işvereni bu belgeyi istiyor. Yazmasına bile gerek yok; speech-to-text sayesinde durumu sesle anlatıyor. Asistan belgenin ne olduğunu açıklıyor, devletin zaten elinde olan bilgileri onaylatıyor, belgeyi ilgili bakanlıktan saniyeler içinde alıyor ve vatandaşın seçtiği alıcıya, onayını aldıktan sonra gönderiyor.
Emil son adımın altını özellikle çizdi: belge, vatandaşın açık onayı alınmadan hiçbir yere gitmiyor. Bunun neden bu kadar önemli olduğunu konuşmanın sonunda bir hata hikayesiyle anlatacaktı.
Kamu hizmetleri için olgunluk modeli
Emil devletin önündeki yolu üç aşamada topladı. Üçü de aynı anda sürüyor.
Dijitalleştir
Hizmet ve belge çevrimiçine taşınıyor. Kağıt çalışma karnesi artık yok; diplomalar bu yıldan itibaren tamamen dijital.
Proaktifleştir
Devlet hayat olayını kendisi algılıyor ve hizmeti başlatıyor. Doğum örneği: sekiz adım, ebeveynden sıfır başvuru.
Ajanlaştır
Asistan akıl yürütüyor, bilgiyi topluyor, izin istiyor ve işlemi yapıyor. Bilgi toplama devredilir; karar ve onay devredilmez.
Bunların altında görünmeyen ama belirleyici bir katman var. Kurumların birbiriyle veri paylaştığı Digital Bridge, ulusal veri havuzu, devlet bulutunda (Government Cloud) çalışan özel bir dil modeli, Azerbaycanca dil teknolojileri ve ulusal hesaplama gücü. Onun üzerinde bugün zaten çalışan dijital kimlik, onay, e-imza, ödeme ve bildirim altyapısı. Ajan katmanı ancak bunların üstüne kurulabiliyor. Sunumdaki cümleyle: AI temel değil; temel güvenilir veri, hesaplama gücü ve yönetişim.
Ajan ekibiHerkes bir ajan ekibini yönetiyor
Konuşmanın ikinci yarısı mygov ekibinin kendi ürün geliştirme sürecine (PDLC) döndü. Emil'in çıkış noktası şu: herkesin masasına bir Copilot koymak dönüşüm değil, yerel optimizasyon. Onun yerine ekipteki her analist, tasarımcı ya da geliştirici kendi ajan ekibini yönetiyor. Karar veren ve onaylayan insan; okuyan, taslak çıkaran, türeten ve kontrol eden ajan.
Bir görev geldiğinde araştırma ajanı önce bu problemin dünyada ve ülkedeki başka sektörlerde nasıl çözüldüğüne bakıyor. Keşif paneli ürünü dört koltuktan tartışıyor: vatandaş, kurumun operatörü, platform. Yazar ajan kararları spesifikasyona ve API kontratlarına çeviriyor. Yedi denetçi spesifikasyonu yedi açıdan sorguluyor. Doğrulayıcının tek görevi bulguları çürütmeye çalışmak; bir insanın önüne sadece ayakta kalanlar geliyor.
Bunu çalıştıran şey ortak bağlam. Spesifikasyonlar, platform kuralları, API'ler, tasarım sistemi, analitik ve karar kaydı (decision log) tek bir yerde duruyor; her insan ve her ajan aynı bağlamı okuyor. Ekipler sıfırdan başlamıyor, daha önce öğrenilenin üzerine kuruyor.
Tek bir ajanın anatomisi
Emil denetçilerden birini yakından gösterdi: spesifikasyondaki her iş kuralının hukuki kaynağını kontrol eden bir Claude Code alt ajanı. Tasarımında altı ilke var. Tek ve dar bir görevi ve tetikleyicisi var: yazar spesifikasyonu bitirince başlıyor. Sadece okuma yetkisi var; denetlediği şeyi değiştiremiyor. Ortak bağlamı okuyor. Sabit formatlı bir çıktı üretiyor, böylece hem doğrulayıcı ajan hem insan her satırı kontrol edebiliyor. Ne zaman duracağını ve asla ne yapmayacağını biliyor: spesifikasyonu düzenlemez, kanun uydurmaz. Ve sonucu bir insan okuyor; kaynağı bulunamayan kural spesifikasyonu durduruyor.
Bir kural daha: hassas veri hiçbir modele gitmeden önce maskeleniyor ya da sentetik veriyle değiştiriliyor.
Gerçek vakaOn altı belge, bir gecede spesifikasyon
Emil yöntemi gerçek bir işle anlattı. Ülkenin en büyük devlet mobil uygulamalarından birinin mygov'a taşınması gerekiyordu ve teslim tarihi sıkıydı. İşin en büyük parçası, ekibin hiç haritalamadığı on altı sosyal belge akışıydı.
Analist test hesabıyla bir kez giriş yaptı; ajanlar platformdaki her seçeneği tek tek denedi, farklı senaryoları yoklayıp kaydetti. Sonuç on altı akışın davranış haritası oldu: 12 standart akış, 4 bilinen istisna. Ardından ajanlar kurumun mevcut API'si, platform kuralları ve mevzuat sınırları içinde vatandaş için iki üç maliyetlendirilmiş alternatif yol üretti; analist bunların arasından seçti. Kararlar kayda geçtikten sonra on altı spesifikasyon ve yüzden fazla API kontratı tek gecede hazırlandı. Emil'e göre bütün süreç bir hafta içinde tamamlandı; eskiden çok daha fazla kaynak ve zaman isterdi. Spesifikasyon da geliştiriciye ulaşmadan önce denetlenmiş, “ready for developer” halde çıkıyor.
Geliştirmeden önce iki kontrol daha var. Yedi denetçi spesifikasyonu eksiksizlik, iç tutarlılık, hukuki dayanak, veri ve gizlilik, entegrasyon, erişilebilirlik ve test edilebilirlik açılarından sorguluyor. Sonra spesifikasyon kodla yan yana konuyor: geliştirici kontratı, backend ve mobil uygulama aynı şeyi farklı tarif ediyor mu? Sunumdaki cümle bu adımın değerini özetliyor: spesifikasyonda sorulan bir soru bir saate mal olur, entegrasyonda bir sprinte.
HataNeredeyse eski işverene giden belge
Emil konuşmanın en dürüst anını bir hataya ayırdı. Adli sicil belgesi akışında araştırma ajanı bir kısayol önerdi: alıcıyı vatandaşa sormak yerine istihdam kayıtlarından otomatik doldur, bir adım eksilsin. Öneri devletin “once-only” ilkesine de uyuyordu: devletin elinde olan bir bilgiyi vatandaşa tekrar sorma. Yazar ajan bunu on altı spesifikasyonun hepsine uyguladı. Testler aynı spesifikasyondan türetildiği için hepsi geçti. Doğrulayıcı ajan bulguyu çürütmeye çalıştı ama once-only ilkesine dayandığı için onayladı. Gizlilik denetçisi de geçirdi.
Hatayı kabul testinde (UAT) ürün sahibi yakaladı. İş değiştiren bir vatandaş düşün: kayıtlarda hala eski işvereni görünüyor. Adli sicil belgesi otomatik olarak ayrılmak üzere olduğu şirkete gidiyor. Vatandaş daha kimseye söylemeden eski işyerinin İK'sı onun yeni bir iş için belge topladığını öğreniyor. Süreç düzeltildi; artık asistan belgeyi kime göndereceğini soruyor ve onay alıyor.
Ajanlar aynı yönde emin olabilir; bu yüzden bazıları sadece karşı çıkmak için var.
Emil'in vurguladığı ders: hangi role hangi ajan atanmış olursa olsun, her çıktı son aşamada o rolün sahibi olan insanın kontrolünden geçiyor. İş analistinin kurduğu ajanın çıktısından iş analisti, geliştiricininkinden geliştirici sorumlu.
Ne değiştiÖnce ve sonra
| İş | Önce | Sonra |
|---|---|---|
| Bir hizmeti anlamak | Toplantılar, belgeler, hafıza. Haftalar. | Ajanlar canlı hizmeti gözlemleyip davranış haritası çıkarıyor. Günler. |
| Vatandaş için daha iyi yol bulmak | Bir analistin deneyimi ve bir toplantının görüşleri. | Ajanlar araştırıyor, varyant üretiyor, fizibiliteyi kontrol edip birbirinin mantığına saldırıyor. Analist seçeneklerden seçiyor. |
| Spesifikasyon ve kontrat yazmak | Haftalarca elle; her yazar farklı yazıyor. | Aynı standartlarla eğitilmiş ajanlar kararlardan türetiyor. Günler, ekipte aynı formatta. |
| Kalite kontrolü | Geç: entegrasyon ve test sırasında. | Erken: geliştirmeden önce yedi denetçi, uygulama bağlanmadan önce spesifikasyon ile kod karşılaştırması. |
| Bilgiyi korumak | İnsanların kafasında; onlarla birlikte gidiyor. | Her karar reddedilen seçeneklerle birlikte kayıtta. Bir ekibin öğrendiğini bir sonraki seferde her ajan biliyor. |
Rakamlar ekibin kendi aktarımı
Süreler ve sayılar (tek gecede 16 spesifikasyon, haftalardan günlere inen keşif, 150 binden fazla asistan kullanıcısı) konuşmacının sahnede ve sunumda paylaştığı değerler; bağımsız bir ölçüm değil. Sunumdaki planlanan özellikler (Ekim 2026'da asistanda belge, 2027'de tüm hizmetlerde ses) yol haritası; takvim değişebilir.
Vatandaşı devleti aramak zorunda bırakmamak
Emil konuşmayı bir yön değişikliğiyle bitirdi. Yıllardır vatandaş devletin peşinden koştu, devleti aradı. Şimdi bunu tersine çevirmek gerekiyor: devlet olayı anlamalı, kendi içinde koordine olmalı ve vatandaş aramaya başlamadan onun yanında olmalı. Bunun bir ölçüt sonucu da var. Belki başarı, vatandaşın mygov'a kaç kez girdiği değil, girmeye ne kadar az ihtiyaç duyduğu olmalı. Sunumdaki başka bir cümleyle: en iyi dijital hizmet bazen kaybolan hizmettir.
Soru-cevap: kağıtta kalan belgeler
Salondan gelen soru gerçek bir sorundan çıktı. Soruyu soran katılımcı orta öğrenim belgesiyle ilgili Eğitim Bakanlığı'na başvurduğunda yalnızca 2015 sonrası belgelerin elektronik olduğunu öğrenmiş. Okul ve üniversite belgeleri kağıtta kalan yüz binlerce insan olduğunu söyledi ve sordu: temas ettiğiniz kurumlar AI'a ve bu tür dönüşüme ne kadar açık?
Emil'in cevabı iki katmanlıydı. Kurum yöneticileri yeni teknolojiyi entegre etme konusunda gerçekten çok istekli. Zorluk istekte değil, mirasta: Sovyet döneminden kalan kağıt arşivler, elle tutulan kayıtlar. Eğitim Bakanlığı bunu öncelik olarak ele alıyor. Ama sıra belli: önce veri düzeyinde dijitalleşme, sonra otomasyon. Konuşmanın ana fikri burada da geçerli: ajan katmanı, altındaki veri hazır olmadan çalışmıyor.
İlk ajanını karşı çıkmak için kur
Ekibinde ajanlarla çalışmaya başladıysan bir sonraki ajanın üretmesin, itiraz etsin. Tek görevi bir bulguyu ya da spesifikasyonu çürütmeye çalışmak olsun; sadece okuma yetkisi, sabit bir çıktı formatı ve net bir durma koşulu ver. Ve en sonda o çıktıdan sorumlu bir insanın adı yazsın.
Senin ekibinde ajanların hep aynı yönde emin olduğu bir yer var mı? Onu kim sorguluyor? 🧱
Alive Baku etkinlik sayfası, konferansın diğer konuşmaları ve programı burada.
