Hakkını bilen vatandaş mahkemeye gider: Azerbaycan'ın e-qanun.ai ve e-court.ai deneyimi

Azerbaycan'da kanunlar herkese açık. Sorun şu ki çoğu vatandaş onları okuyup anlayamıyor. Milli Yapay Zeka Merkezi'nin (MSİM) ticari direktörü Ulfan Aliyev, Alive Baku'nun son konuşmasında bu sorundan yola çıkan iki platformu anlattı: vatandaşın hukuki sorusunu kendi diliyle cevaplayan e-qanun.ai ve hakimlere karar taslağı hazırlayan e-court.ai. Hikayenin en ilginç kısmı ise ikisinin birbirini nasıl doğurduğu.

Strateji, altyapı, insan

MSİM, Azerbaycan'ın 2025-2028 yapay zeka stratejisinin uygulayıcı kurumlarından biri. Ulfan'ın anlattığına göre ilk karar fiziksel altyapıydı: ülke, modellerini başkalarının altyapısına bağımlı kalmadan eğitebilmek için AzInTelecom bünyesinde Nvidia donanımıyla küçük bir süper bilgisayar merkezi kurdu. İkinci ayak insan kaynağı. AI Academy uygulamalı matematikten AI mühendisliğine uzanan bir eğitim veriyor; Ulfan sınavların ücretsiz olduğunu ve sertifika alınabildiğini vurguladı.

Portföydeki diğer ürün datarace.ai. Ulfan bunu şöyle anlattı: bir banka kredi skorlaması için bir model kurabiliyor, ama başka bir bankanın bunun için ne ekibi ne de kaynağı var. Aynı durum devlet kurumlarında da geçerli. datarace.ai'da kurumlar gerçek problemlerini yarışma olarak açıyor, makine öğrenmesi mühendisleri modellerini yüklüyor, en iyi sonucu veren para ödülü alıyor. Kurum da hazır bir çözüme kavuşuyor.

MSİM'in dört ürünü: e-qanun.ai, e-court.ai, datarace.ai ve AI Academy. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Belge değil, cevap

Ekip görünmeyen bir problemi değil, herkesin yaşadığı bir problemi seçmek istemiş. Hukuki bilgi mevcut ama erişilebilir değil. Slayttaki dört neden net: bir hukuki soru birden fazla kanun ve maddeyi okumayı gerektiriyor; kanun dili hukukçular için yazılmış; mevzuat sürekli değişiyor; anahtar kelime araması da cevap değil belge buluyor.

Eski sistem e-qanun.az'da "izin" yazdığında onlarca belge çıkıyor ve hangisinin sana ait olduğunu kendin bulman gerekiyordu. e-qanun.ai'da "İşçinin yıllık izni kaç gün?" diye soruyorsun ve somut cevap alıyorsun. Cevap dayandığı kanunu ve maddeyi gösteriyor; birkaç kanunda dağınık duran bilgi tek cevapta toplanıyor; anlamadığın yeri yeni bir arama açmadan sorabiliyorsun. Slayta göre bu Azerbaycan'ın ilk büyük dil modeli programı.

Anahtar kelimeden sade dilde soruya. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Arka taraftaki rakamlar şöyle:

e-qanun.ai'ın kalite ve hız metrikleri. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Ulfan'ın en çok önemsediği rakam sonuncusu. Hukuk gibi hassas bir alanda çalıştıkları için modelin kaynak uydurma oranının neredeyse sıfır olması onlar için kritikti.

Hakkını bilen vatandaş mahkemeye gidiyor

Platform yayına çıkınca yeni bir şey olmuş. Vatandaşlar haklarını öğrenmeye başlamış ve hukuk sistemi daha aktif işlemeye başlamış. Ulfan'ın mantığı basit: hakkını bilen ve haklı olduğunu düşünen kişi büyük ihtimalle işi mahkemeye taşıyor.

2022'den 2025'e mahkeme verileri bu artışı gösteriyor: il ve şehir mahkemelerinde hukuk davaları yüzde 20,5, idari para cezası davaları yüzde 43, idari uyuşmazlıklar yüzde 66,3 artmış. Slayt burada dürüst bir not düşüyor: bu artış hukuki erişimi genişletme hedefiyle uyumlu, ama başvuru hacmini başka hukuki, ekonomik ve usule ilişkin etkenler de etkiliyor. Platform kullanımıyla mahkeme yükü arasındaki ilişki ancak daha fazla veriyle ölçülebilecek.

Bilgiye erişimden katılıma dört adım ve 2022-2025 mahkeme verileri. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Davalar hakimlerden hızlı artıyor

Toplam dava sayısı 2022'de 485.799'du, 2025'te 601.267. Artış yüzde 23,8. Aynı dönemde görevdeki hakim sayısı 554'ten 672'ye çıkmış, yüzde 21,3. Bugün bir hakime yılda 895 dava düşüyor. Ulfan'ın vurguladığı nokta, hakim sayısını hızla artırmanın mümkün olmaması: bir hakim yıllar süren deneyimle yetişiyor.

Dava sayısı yüzde 23,8, hakim sayısı yüzde 21,3 arttı. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Avrupa ile karşılaştırma tabloyu netleştiriyor. Avrupa medyanında 100 bin kişiye 22 hakim düşüyor, Azerbaycan'da 6,8. Yani 3,2 kat daha az hakim. 2025'teki iş yükünün dağılımında da hukuk davaları açık ara önde: 242.943 hukuk davası, 142.649 idari para cezası, 36.347 istinaf, 15.446 ceza davası. Hukuk davalarının 109.342'si bugün e-court.ai'ın kapsayabildiği türden; Ulfan'a göre bu toplam iş yükünün yaklaşık dörtte biri.

Avrupa medyanına göre 3,2 kat daha az hakim. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Hakimin yerine değil, yanında

Çözümü bulmak için bir hakimin bir davayla ne yaptığına bakmışlar. Önce dosyayı okuyor; bu AI ile yapılabilir mi? Evet. Sonra benzer kararları buluyor; yapılabilir mi? Evet. Davanın hangi kanun maddelerine dayandığını belirliyor; yapılabilir. Son olarak karar taslağını hazırlıyor; o da yapılabilir. e-court.ai bu dört adımı birleştiriyor: maddi olguları, iddiaları ve tarafların pozisyonlarını çıkarıyor, en uygun emsal kararları öne çıkarıyor, davayı kanun, madde ve bentlerle eşleştiriyor ve hakimin inceleyip değiştirebileceği ya da reddedebileceği yapılandırılmış bir karar taslağı hazırlıyor. Pilot proje 2026'da başladı.

Dört adım ve tek kural: her çıktıyı hakim inceliyor, nihai karar mahkemenin. Kaynak: Alive Baku sunumu.

AI tarafından üretilen her çıktı hakim tarafından incelenir. Nihai karar her zaman mahkemenin.

Dört seviye, bilinçli bir tavan

Ulfan AI sistemlerini dört aşamada anlattı. Yardımcı zeka önceden tanımlı kurallarla insana destek oluyor; kararların hepsi insanda. Otomatik zeka tekrar eden, kurala dayalı süreçleri yürütüyor; insan yalnızca denetliyor. Genişletilmiş zeka (augmented intelligence) AI analizini insan deneyimiyle birleştiriyor; insan inceliyor, onaylıyor ve son kararı veriyor. Bağımsız zeka ise sürücüsüz araçlar ya da algoritmik ticarette olduğu gibi kararı kendi uyguluyor.

e-court.ai üçüncü seviyede ve Ulfan bunun bilinçli bir tavan olduğunu söyledi. Hakimin yerine bir sistemin karar vermesini istemiyorlar; ama yorgunluk, önyargı ve iş yükü gibi insani etkenleri azaltan bir asistan istiyorlar.

e-court.ai üçüncü aşamada: AI analiz ediyor, karar insanda. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Günlerden dakikalara

Karar taslağının hazırlanma süresinde slayttaki rakamlar şöyle: basit davada 15-30 dakikadan 5 dakikaya, orta davada 3 saatten 7-10 dakikaya, karmaşık davada 4-5 günden 10-15 dakikaya. Yıllık etkisi 316.634 saat mahkeme zamanı. Bu, 167 hakimin yıllık kapasitesine denk geliyor ve 100 bin kişiye düşen etkin hakim sayısını tahmini olarak 6,8'den 8,4'e taşıyor.

Karar taslağı hazırlama süresi ve sisteme potansiyel etkisi. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Hakim sadece imza mı atacak?

Salondan gelen sorular konuşmanın en canlı kısmıydı. İlk itiraz şuydu: yüzde 4'lük bir hata payı varsa ve hakim 70 sayfalık dosyayı okumadan AI'ın taslağını onaylarsa, verilen karar adil olmayabilir. Bazı dosyalarda okunması güç el yazıları da var; sistem onları yanlış okuyabilir.

Ulfan'ın cevabı üç katmanlıydı. Birincisi sorumluluk: nihai karar ve hukuki sorumluluk her zaman hakimde, AI'ın verdiği taslak bir başlangıç noktası. İkincisi geri bildirim: hakimler her taslak için onaylayıp onaylamadıklarını işaretliyor ve bu bilgi sistemi yeniden eğitmekte kullanılıyor. Üçüncüsü kapsam: ceza davaları ve istinaf şimdilik planda yok; sistem riskin en düşük olduğu, en basit hukuk davalarından başladı. Her taslak hangi maddeye dayandığını gösteriyor, böylece hakim gerekçeyi kontrol edebiliyor.

Veri gizliliğiyle ilgili soruya gelince: e-court.ai kamuya açık değil, yalnızca hakimlerin kullandığı kapalı bir platform. Azerbaycan'da mahkeme kararları zaten şifrelenmiş formatta paylaşılıyor. Model ülke içindeki veri merkezinde, yerel GPU'larla eğitiliyor. Uluslararası hukuk veritabanlarıyla entegrasyon sorusuna Ulfan, ileride API açmayı planladıklarını söyledi.

Senin ürünün kullanıcısının hayatında hangi kapıyı açıyor, ve o kapının arkasındaki sistem buna hazır mı? 🧱

Alive Baku etkinlik sayfası, konferansın diğer konuşmaları ve programı burada.