Butonun adı yoksa kullanıcın da yok: erişilebilirlik, gelir ve AI

Binclusive'in kurucu ortağı Atakan Nalbant, Alive Baku sahnesine bir soruyla çıktı: erişilebilirlik gelir getirir mi? Cevabı slaytın başlığında yazıyordu: evet. Ama konuşmanın asıl gücü rakamlardan değil, Atakan'ın kendi telefonundan geldi. Atakan görme engelli; telefonunu ve bilgisayarını ekran okuyucuyla kullanıyor. Bakü'ye geldiği gün kullandığı uygulamaların ekran kayıtlarını salona getirdi.

Konuşmanın sorusu ve cevabı aynı slaytta. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Atakan önce tanımı yaptı: erişilebilirlik, her dijital ürünün, her içeriğin herkes için kullanılabilir ve anlaşılabilir olması. Engelliler için, yaşlılar için, gençler için, o dili ana dili olarak konuşmayanlar için. Ölçüsü de belli: W3C'nin yaklaşık 26 yıl önce tanımlamaya başladığı WCAG standardı. Bugün dünyadaki düzenlemelerin neredeyse tamamı bu standarda dayanıyor ve çoğu yasa AA seviyesini şart koşuyor.

Ekran okuyucu "buton" diyor, başka bir şey demiyor

Ekran okuyucu her akıllı telefonda ve bilgisayarda varsayılan olarak geliyor; telefonunun erişilebilirlik ayarlarından sen de açabilirsin. Ekrana dokunduğunda altındaki öğeyi sesli okuyor, çift dokunduğunda onu çalıştırıyor. Yani bir arayüz öğesinin ekran okuyucu için doğru etiketlenmiş olması, görmeyen bir kullanıcı için o öğenin var olup olmaması demek.

Atakan'ın ilk örneği, Bakü'ye geldikleri gün kullandıkları bir ulaşım uygulamasıydı. Uygulama genel olarak erişilebilirmiş. Ama bir butona bastığında açılan ekranda ekran okuyucu ona HTML kodlarını okumaya başlamış: küçüktür, title, büyüktür. Geliştiriciler erişilebilirlik etiketinin yerine kodu unutmuş. Sağa kaydırmış, "buton". Bir daha kaydırmış, yine "buton". Hangi butonun ne işe yaradığını anlamanın yolu yok.

Ekran okuyucunun yalnızca “buton” diye okuduğu güvenlik ekranı. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Ekran kaydı oynatılınca salon durumu daha net gördü. Atakan'ın etiketsiz "buton" olarak duyduğu öğelerden biri, uygulamanın güvenlik araç setindeki "Polisi ara" butonuymuş. Videoyu açan moderatör bunu salona şöyle aktardı: az kalsın Atakan polisi arayacaktı.

Aynı ekran, gruplanınca anlam kazanıyor

İkinci örnek Türkiye'den, Binclusive'in birlikte çalıştığı Martı'dan. Araç seçim ekranında her seçeneğin altında araç tipi, kişi sayısı, varış saati, varış süresi ve fiyat var. Görenler için bunlar görsel olarak gruplanmış durumda; hangi bilginin hangi araca ait olduğu bir bakışta anlaşılıyor. Ama ekran okuyucu için bu gruplama kodlanmamışsa her bilgi ayrı ayrı okunuyor ve her birini duymak için ayrı bir kaydırma gerekiyor.

Sonuç somut bir yanlış anlama. Atakan seçeneklerin yanında "4" duyunca aracın dört dakika sonra geleceğini sanmış. Oysa "4", aracın dört kişilik olduğunu söylüyormuş. "11.53" aracın yanına geleceği saat, "8 dakika" ise yolculuğun süresiymiş. Gruplama kodlandıktan sonra aynı ekran tek bir anlamlı cümle gibi okunuyor.

Değişiklik yaklaşık üç satırlık bir kod. Farkı ise kullanılabilen ve kullanılamayan bir uygulama arasındaki fark.

Yasa var, ve uygulanıyor

Binclusive'in Turkcell, TRT, QNB, Garanti BBVA ve Toyota'nın da aralarında olduğu 25 müşterisi var. Atakan'a göre müşterilerin erişilebilirliğe yatırım yapma nedenleri farklı, ama ilki genellikle düzenleme. ABD'de Americans with Disabilities Act mahkemelerce web sitelerine ve uygulamalara da uygulanıyor. Avrupa'da European Accessibility Act 28 Haziran 2025'ten beri yürürlükte ve e-ticaret, bankacılık, telekom gibi alanları kapsıyor. Şirketin Avrupa'da olması gerekmiyor; Avrupa'da hizmet veriyorsan uyman gerekiyor.

ABD’de ADA, Avrupa’da EAA ve iki somut yaptırım. Kaynak: Alive Baku sunumu.

• Fashion Nova, ABD: sitesini ekran okuyucuyla kullanamayan görme engelli alışverişçilerin açtığı toplu davada 5,15 milyon dolarlık uzlaşmayı kabul etti.
• Carrefour, Fransa: Haziran 2026'da bir mahkeme şirkete sitesini ve uygulamasını tamamen erişilebilir yapması için altı ay verdi; sonrasında her gecikme günü için 500 euro.

Altı kişiden biri, ve en sadık kullanıcılar

Konuşmanın sorusuna dönen kısım buradan başladı. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünya nüfusunun yüzde 16'sı, yaklaşık 1,3 milyar kişi önemli bir engelle yaşıyor; nüfus yaşlandıkça bu sayı artıyor. Atakan salona bir hatırlatma da yaptı: bazı engeller görünmez, o salonda da engelli olduğunu bilmediğin insanlar var. ABD, Birleşik Krallık, AB ve Kanada'da engelli bireylerin yıllık harcanabilir geliri 2,6 trilyon dolar.

Çalışınca kalıyorlar, çalışmayınca gidiyorlar. Kaynak: Click-Away Pound Survey 2019, Alive Baku sunumu.

Birleşik Krallık'ta erişim ihtiyacı olan internet kullanıcılarıyla yapılan bir araştırmanın rakamları iki yönü birden gösteriyor. Yüzde 86'sı engeller daha az olsa daha çok harcayacağını, yüzde 75'i erişilebilirliğin fiyattan daha önemli olduğunu söylüyor. Öte yandan yüzde 69'u engel gördüğü siteden çıkıp gidiyor ve ülkede erişilemeyen siteler yüzünden her yıl 17,1 milyar sterlinlik online harcama kayboluyor.

Atakan bu kaybın neden görünmediğini de anlattı. Churn oranına bakıyorsun, giden kullanıcıları görüyorsun ama neden gittiklerini anlamıyorsun. Belki bir kısmı uygulamanı kullanamadığı için gitti. Bu bir bug raporu olarak hiçbir zaman önüne gelmiyor.

Reklama ödediğin parayı da kaybediyorsun

Atakan'ın en net argümanı reklam üzerinden geldi. Bir programatik kampanya yapıyorsun. Atakan reklamı görüyor, tıklıyor, uygulamayı indiriyor. Uygulama erişilebilir değilse kullanamıyor. Sen o kullanıcıyı getirmek için para ödedin; hem parayı hem kullanıcıyı kaybettin. Hiçbir kampanya, uygulamanı kullanamayan bir kullanıcıyı geri getiremiyor.

Tersi de geçerli. Bir banka uygulaması Atakan için erişilebilirse başka bir bankaya geçmiyor, çünkü diğerlerinde farklı engellerle karşılaşacağını biliyor. Erişilebilir ürün, rakiplerinin dışarıda bıraktığı altı kişiden birine ulaşıyor ve onları tutuyor. Slayttaki ifadeyle: işe yarayan bir ürün bulan kullanıcı kalıyor, ailesini de getiriyor.

AI ürünü hızlandırıyor, engelleri de

Hız, hataları da canlıya taşıyor. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Konuşmanın son bölümü bugüne geldi. AI ile ürün geliştirme hızlandı, ama Atakan'a göre aynı hız deneyim problemlerini ve hataları da canlıya taşıyor. Sunumdaki veriler bunu üç yerden gösteriyor:

AI ile yapılan arayüzler temel kontrollerde takılıyor. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Atakan'ın teşhisi basit: daha çok PR açıyoruz, daha çok özellik ekliyoruz, ama aynı hızda test etmiyoruz. Kod inceleme araçları, ajanlar kuruluyor, ama ürün bir insan gibi kullanılarak denenmiyor ve sorunları canlıda görüyoruz. Slayttaki özet: üretim dakikalar sürüyor, kontrol haftalar sürüyor, aradaki farkı kullanıcı ödüyor.

Build dakikalar, check haftalar; arada kullanıcı kaybediliyor. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Gerçek cihazda, kullanıcı gibi davranan ajanlar

Binclusive'in buna cevabı ürün geliştirme döngüsünün içine yerleşen bir ajan katmanı. Planlama aşamasında her özelliğe erişilebilirlik gereksinimlerini ekliyor. Tasarım ve geliştirme sırasında kullanılabilirlik ve erişilebilirlik yorumları bırakıyor; örneğin bir etiketin eksik olduğunu ya da ön plan ile arka plan rengi arasındaki kontrastın yetersiz kaldığını hatırlatıyor. Yayından önce ajanlar gerçek cihazlarda, farklı kullanıcı gruplarından biri gibi davranarak testi yürütüyor. Yayından sonra da test canlıda devam ediyor.

Ajanlar gerçek cihazlarda, farklı kullanıcı profilleriyle yolculukları test ediyor. Kaynak: Alive Baku sunumu.

Slayttaki örnek test koşusu somut: iPhone 16 Pro, Galaxy S25 gibi gerçek cihazlar; kayıt olma, araç çağırma, yeni kartla ödeme gibi kullanıcı yolculukları; ve bu yolculukları ekran okuyucu kullanıcısı, az gören biri, yaşlı bir kullanıcı ya da telefonu tek elle kullanan biri olarak deneyen ajanlar. Atakan bunun bir sonraki adım olduğunu söyledi: erişilebilirlikten başlayıp kullanılabilirlik sürtünmesine ve gerçek cihazda kırılan akışlara genişleyen bir test hattı. 2 Ekim'deki workshop'ta da aynı akışı katılımcıların kendi uygulamaları üzerinde göstermeyi planladıklarını ekledi.

Atakan konuşmayı bir hayalle kapattı: bir gün herkesin istediği her uygulamayı kullanabilmesi. Bugün yeni bir uygulama indirdiğinde ilk yaptığı şey, onun erişilebilir olup olmadığına bakmak.

Senin ürününde en son ne zaman biri bir akışı ekran okuyucuyla baştan sona tamamladı? 🧱

Alive Baku etkinlik sayfası, konferansın diğer konuşmaları ve programı burada.